NIEUWS
PAGINA

Gym als opvoedkundig ideaal, van de oude Grieken tot nu

Scholen bereiden leerlingen (op de lange termijn) voor op de arbeidsmarkt. En dat niet alleen. Binnen het schoolprogramma is óók steeds meer aandacht voor gezond opgroeien. Bijvoorbeeld tijdens de gymles.

Maar hoe keek men vroeger tegen gym aan? En hoe zagen de lessen er door de jaren heen uit? Samen met Jacques Dane, historicus en hoofd collectie en onderzoek van het Nationaal Onderwijsmuseum in Dordrecht, duikt MijnSchoolIsUniek.nl in de geschiedenis van het vak gym.

Waarom krijgen we eigenlijk gymles op school?

Jacques: “Het belang van lichamelijke opvoeding is al eeuwenlang bekend. In het oude Griekenland zag men al de samenhang tussen geest en lichaam, die beide opgevoed moesten worden. In de Romeinse tijd en de middeleeuwen werd lichamelijke opvoeding vaak ook ingezet voor oorlogvoering. Want voor de samenleving waren eigenschappen als moed en durf van belang. Op het slagveld heb je immers gezonde, sterke soldaten nodig.”

Hoe zijn de gymlessen die we nu kennen tot stand gekomen?

“In een goede adellijke opvoeding, tijdens de middeleeuwen en de eeuwen daarna, kregen jongens paardrijles en schermles: twee sportieve bezigheden. Dansles, een onderdeel van de opvoeding in de betere standen, werd soms ook als bewegingsonderwijs gezien. Al moet gezegd worden dat een 19de-eeuwse pedagoog als Jan Geluk de voorkeur gaf aan bewegen, aan gymnastiekonderwijs. Omdat gymnastiek ervoor zorgt dat een kind zijn krachten leert kennen en zijn angstigheid leert te overwinnen, volgens Geluk.”

Jacques vervolgt: “De Filantropijnen, een groep Duitse onderwijsvernieuwers, ontwikkelden in de tweede helft van de 18de eeuw een onderwijsprogramma waarin lichamelijke opvoeding een toonaangevende rol speelde. In Dessau was een instelling waar per dag vijf uur bewegingsonderwijs werd gegeven in de vorm van bijvoorbeeld schermen, strek- en gewrichtsoefeningen en paardrijden. Dit kreeg in de 19de eeuw navolging. Vanaf de tweede helft van de 19de eeuw werd gymnastiek zo langzaam maar zeker een schoolvak in het lager en voortgezet onderwijs. Opmerkelijk is dat de Duitse bezetter in 1941 het vak gymnastiek op alle scholen in Nederland verplicht stelt.”

 

Welke invloeden van buitenaf spelen een rol in de ontwikkeling van de gymlessen?

“Door de medische wetenschap weten we nu dat dagelijks voldoende beweging belangrijk is voor het optimaal functioneren van lichaam en geest. De veelgehoorde opmerking ‘zitten is het nieuwe roken’  – te veel, te lang en te vaak zitten vergroot het risico op diabetes en hart- en vaatziekten – is het resultaat van recent medisch onderzoek. Leerlingen van nu en zeker leerlingen in de recente toekomst, worden met dit inzicht opgevoed: op persoonlijk niveau (je voelt je lichamelijk prettig als je beweegt), en maatschappelijk gezien (het drukt de ziektekosten) is bewegen belangrijk.”

Wat is binnen het vak gym het grote verschil met vroeger?

“Het verschil met vroeger is dat de sociale ontwikkeling meer nadruk krijgt. Het idee ‘sporten doe je samen’ is meer in zwang geraakt. Je let op elkaars veiligheid, je neemt de spelregels in acht, je respecteert de ander. Dit expliciet benoemen van het sociale aspect van bewegingsonderwijs is een nog belangrijker onderdeel geworden.”

Verder: “Iedereen kent wel het beeld van het kind dat altijd als laatste werd gekozen. Dat beeld zal, hopelijk, verdwijnen. Kinderen die achterblijven worden nu meegenomen. Stichting leerplanontwikkeling stimuleert gymdocenten bijvoorbeeld ook om te evalueren met leerlingen: hoe kun je volgende keer meer samenwerken? Op die manier breng je kinderen sociale vaardigheden bij.”

Wat zijn de uitdagingen van het vak gym voor docenten?

“Bewegingsonderwijs is niet alleen een vak voor gymdocenten. Ook schoolvakken als biologie, geschiedenis, burgerschap (ethiek) en economie kunnen aandacht besteden aan bewegingsonderwijs. Wat zijn de kosten voor de gezondheidszorg als iedereen stil blijft zitten? Waarom is fast food zo ongezond? Waarom is een actieve levensstijl van belang voor gezond en prettig leven? Dit zijn interessante vragen die docenten met leerlingen kunnen bespreken.”

De conclusie is dat iedere generatie weer opnieuw verteld moet worden wat belangrijk is. Ter illustratie wijst Jacques op het feit dat er tegenwoordig veel voedselvergiftiging voorkomt. Jacques zegt hierover: “Als je niet meer leert waar bacteriën vandaan komen, weten kinderen dat niet. De voor volwassenen vanzelfsprekende dingen zijn voor kinderen niet zo vanzelfsprekend. Het is de taak van het onderwijs om het verhaal steeds opnieuw te vertellen. Om kinderen zo op te voeden, dat ze hun leven lang blijven bewegen. En de taak van de gymdocent is er voor te zorgen dat bewegingsonderwijs niet alleen gezond maar ook leuk is. Voor iedereen!”

Waar bent u verder nieuwsgierig naar, wat het platform MijnSchoolIsUniek.nl over gym aan het licht kan brengen?

“Wat zijn de verschillen en overeenkomsten tussen scholen onderling? Daar ben ik erg benieuwd naar. Daarbij hoop ik dat kwalitatief goed bewegingsonderwijs op elke school nog belangrijker gaat worden. Goed en veel bewegen is van levensbelang: voor lichaam en geest.

Door de redactie van MijnSchoolIsUniek.nl. Foto collectie Nationaal Onderwijsmuseum.